O‘zbekiston: 8 ta Butunjahon merosi obyekti, 18 ta nomoddiy madaniy meros elementi va YUNESKO ro‘yxatiga 37 ta nomzod
Ikki ming yildan ortiq vaqt davomida O‘zbekiston Sharq va G‘arbni bog‘lab turgan eng qadimiy savdo va madaniy yo‘llar tizimi — Buyuk Ipak yo‘lida alohida o‘rin egallab kelmoqda.
Bugungi kunda O‘zbekiston haqli ravishda Buyuk Ipak yo‘lining durdonasi deb ataladi: dunyoga mashhur me’moriy obidalar, boy nomoddiy meros, o‘ziga xos an’analar, mehmondo‘stlik va zamonaviy sayyohlik infratuzilmasining noyob uyg‘unligi mamlakatni Yevroosiyodagi eng jozibador madaniy-ma’rifiy turizm yo‘nalishlaridan biriga aylantiradi.
Butunjahon merosining sakkizta obyekti. YUNESKO ro‘yxatlari va reestriga kiritilgan nomoddiy madaniy merosning o‘n sakkizta elementi. Yana 37 ta obyekt Butunjahon merosi Dastlabki ro‘yxatiga kiritilgan. Bu raqamlar ortida qadimiy shaharlar va cho‘llar, tog‘ tizmalari va karvon yo‘llari, musiqa va raqs, palov va kulolchilik, ipak va kashtachilik, og‘zaki ijod va hunarmandchilik an’analari bugungi kunda ham yashab kelmoqda.
O‘zbekistonni Registon, Ichan qal’a, Buxoro minoralari va moviy gumbazlari bilan tanishtirishga odatlanganlar. YUNESKO ro‘yxati mamlakatni ancha kengroq ko‘rsatadi, bu yerda Buyuk Ipak yo‘li merosi va XX asr modernizmi, G‘arbiy Tyan-Shan va Turonning sovuq cho‘llari, qadimiy musiqa an’analari va kundalik palov tayyorlash madaniyati yonma-yon joylashgan. Va, ehtimol, bugungi kunning asosiy savoli quyidagicha jaranglaydi: dunyoni nima bilan hayratda qoldirmoqchi ekanligimizni o‘zimiz yetarlicha yaxshi bilamizmi?
Butun insoniyat boyligi deb tan olingan 8 ta obyekt
2026-yil iyul holatiga ko‘ra, YUNESKOning Butunjahon merosi ro‘yxatiga O‘zbekiston bilan bog‘liq sakkizta obyekt kiritilgan: oltita madaniy va ikkita tabiiy. Bular Xivadagi Ichan-Qal’a, Buxoro va Shahrisabzning tarixiy markazlari, madaniyatlar chorrahasi bo‘lgan Samarqand, «Ipak yo‘llari: Zarafshon-Qoraqum yo‘lagi» transmilliy obyekti, G‘arbiy Tyan-Shan, «Turonning sovuq qishki cho‘llari» va 2026-yilgi eng yangi qo‘shimcha – “Toshkent modernizm me’morchiligi”.
Oxirgi qo‘shish ayniqsa ramziy ma’noga ega. U O‘zbekiston madaniy merosining odatiy obrazini kengaytiradi. Nafaqat o‘rta asr me’morchiligi, balki XX asr merosi — Toshkentning modernizm g‘oyalari Markaziy Osiyo iqlimi, bezak an’analari va xususiyatlari bilan uyg‘unlashgan binolari va ansambllari ham jahon miqyosida qadr topmoqda.
| Obyekt | Yil | Turkum |
| Ichan-Qal’a | 1990 | madaniy |
| Buxoro tarixiy markazi | 1993 | madaniy |
| Shahrisabz tarixiy markazi | 2000 | madaniy |
| Samarqand — madaniyatlar chorrahasi | 2001 | madaniy |
| G‘arbiy Tyanshan | 2016 | tabiiy |
| Ipak yo‘llari: Zarafshon-Qoraqum yo‘lagi | 2023 | madaniy |
| Turonning sovuq qishki cho‘llari | 2023 | tabiiy |
| Toshkent modernizm me’morchiligi | 2026 | madaniy |
Klassik Buyuk Ipak yo‘li zamonaviy Toshkentning tabiiy merosi, cho‘l landshaftlari va me’morchiligi bilan to‘ldiriladi. Sayohatchi uchun bu bir mamlakatni bir vaqtning o‘zida bir nechta tarixiy o‘lchamlarda ko‘rish imkoniyatidir.
Jonli meros: nafaqat yodgorliklar, balki an’analar ham
YUNESKO nafaqat binolar va tabiiy hududlarni muhofaza qiladi. Mamlakat madaniy qiyofasining ikkinchi qismi — ustozdan shogirdga, ota-onadan farzandlarga, bir avloddan boshqasiga o‘tib kelayotgan jonli an’analar ham muhim ahamiyatga ega.
YUNESKOning Nomoddiy madaniy merosni muhofaza qilish to‘g‘risidagi konvensiyasining O‘zbekiston sahifasida bugungi kunda 18 ta element ko‘rsatilgan. Ular orasida «Shashmaqom,» «Boysun madaniy makoni,» «Katta ashula,» «Askiya,» «Palov madaniyati va an’analari,» «Xorazm raqsi «Lazgi,» «Baxshichilik san’ati,» «Miniatyura san’ati,» «O‘zbekiston kulolchilik san’ati,» «Navro‘z,» «Rubob yasash va chalish san’ati,» «Qirg‘iz, qozoq va qoraqalpoq o‘tovlarini yasash an’analari» va boshqa milliy va ko‘p millatli elementlar bor.
Bu raqam haqida to‘g‘ri gapirish muhim. Gap nafaqat Insoniyatning nomoddiy madaniy merosi Reprezentativ ro‘yxati haqida bormoqda: O‘zbekiston elementlari Shoshilinch muhofazaga muhtoj bo‘lgan meros ro‘yxati va Merosni saqlash bo‘yicha ilg‘or tajribalar reyestrida ham mavjud.
Turizm sohasi uchun bu prinsipial ahamiyatga ega. Sayohatchiga nafaqat tayyor muzey eksponatini, balki jarayonning o‘zini ham ko‘rsatish mumkin: kulolchilik qanday paydo bo‘ladi, ipak qanday to‘qiladi, an’anaviy musiqa qanday ijro etiladi, osh qanday tayyorlanadi, kashtachilik qanday yaratiladi, oila va mahallada hunarmandchilik qanday yashaydi. Meros kuzatish obyektidan ishtirok etish tajribasiga aylanadi.
37 nomzod: dunyo hali nimani kashf etishi mumkin?
Kelajakdagi nominatsiyalar zaxirasi yanada ta’sirchan ko‘rinadi. YUNESKOning Butunjahon merosi ro‘yxatiga O‘zbekistondan 37 ta obyekt kiritilgan. Ushbu ro‘yxatga kiritishning o‘zi kelajakda avtomatik ravishda tan olinishini anglatmaydi: nominatsiya uchun ajoyib universal qiymatning ilmiy asoslanishi, muhofaza tizimi, obyektni boshqarish va YUNESKO tartib-qoidalarini bajarish zarur. Ammo aynan shu ro‘yxat o‘zbek merosining jahon xaritasi qanchalik kengayishi mumkinligini ko‘rsatadi.
Nomzodlar orasida Qo‘qonning tarixiy markazi, Axsikent, qadimiy Termiz, Poykand va Varaxsha, Chor Bakr va Bahouddin Naqshband majmuasi, Raboti Malik karvonsaroyi, Vobkentdagi minora, Qadimgi Xorazmning cho‘l qal’alari, Toshkent mahallalari, Sarmishsoy, Boysun petrogliflari, Zomin, Hisor, Shohimardon, Nurota va Ko‘hitang tog‘lari bor.
2025-yilda Dastlabki ro‘yxatga ayniqsa ta’sirchan obyektlar qo‘shildi: «Kugitang karsti, kanyonlari va g‘orlari,» Chilpiq — Sukut minorasi hamda Orol dengizi mintaqasidagi qadimiy shaharlar va qal’alar. Ularning har biri nafaqat ilmiy va madaniy munozara mavzusiga aylanishi, balki yangi sayyohlik yo‘nalishini shakllantirishi mumkin.
Buyuk Ipak yo‘lining transmilliy mavzusi alohida o‘rin tutadi. Dastlabki ro‘yxatda Zarafshon-Qoraqum yo‘lagidan keyin «Ipak yo‘llari: Farg‘ona-Sirdaryo yo‘lagi» qoladi. Bunday format merosni bir shahar yoki mamlakat chegaralarida emas, balki Markaziy Osiyoning umumiy madaniy almashinuv tizimi sifatida ko‘rsatishi bilan ahamiyatlidir.
Keyingisi kim?
Intriga faqat yodgorliklar va tabiiy hududlarga tegishli emas. YUNESKOning 2026-yilgi siklida O‘zbekiston ishtirokidagi ko‘rib chiqilayotgan fayllar orasida an’anaviy kigiz to‘qish va kashtachilik san’ati mavjud.
Shuning uchun ham «Keyingisi kim?» degan savol shunchaki chiroyli gazeta rubrikasi bo‘lib qolmasligi mumkin. U harakat dasturi sifatida ishlashi mumkin: qaysi obyektlarni chuqurroq o‘rganish, qayerda muhofazasini takomillashtirish, qanday an’analarni hujjatlashtirish, qanday jamoalarni qo‘llab-quvvatlash va kelajakdagi xalqaro qiziqish uchun qanday yo‘nalishlarni tayyorlash kerak.
Shunchaki saqlash emas — tushunarli qilish
YUNESKO ro‘yxatlariga kirishning teskari tomoni ham bor: xalqaro e’tirof mas’uliyatni oshiradi. Obyektlarning haqiqiyligini saqlab qolish, qurilish va infratuzilma bosimini nazorat qilish, ilmiy asoslangan restavratsiyani ta’minlash, mahalliy hamjamiyatlar bilan ishlash va sayyohlar oqimining ko‘payishi sayyoh nima uchun kelganini buzishiga yo‘l qo‘ymaslik kerak.
Ayniqsa, xalqaro maqomni tushunarli hikoyaga aylantirish muhimdir. Axborot markazlari, sifatli navigatsiya, raqamli yechimlar, malakali gidlar, tematik marshrutlar, muzey ekspozitsiyalari va mahalliy aholi bilan ishlash YUNESKO obyektini nafaqat xaritadagi nuqta, balki to‘laqonli ta’lim va sayyohlik mahsulotiga aylantirishga qodir.
Bu borada O‘zbekistonning noyob afzalligi bor: ko‘plab an’analar sayyoh uchun qayta tiklanmaydi, balki kundalik hayotda mavjud bo‘lib qolaveradi. Hunarmand o‘z ustaxonasida ishlaydi, non tandirda yopiladi, bozorda savdo-sotiq qilinadi, oilada retsept saqlanadi, sozanda shogirdiga o‘rgatadi. Bu bugungi kunda dunyo bo‘ylab tobora ko‘proq sayohat qilayotgan haqiqiylikdir.
8 + 18 + 37 — kelajakni ochib beruvchi meros
Sakkizta Butunjahon merosi obyekti, o‘n sakkizta nomoddiy madaniy meros elementi va YUNESKOning Butunjahon merosi ro‘yxatiga o‘ttiz yettita nomzod nafaqat ta’sirchan raqamlar, balki O‘zbekistonning boy madaniy va tabiiy salohiyatidan dalolat beradi.
Butun dunyoga mashhur Samarqand, Buxoro va Xivadan tashqarida mamlakatni yangi kashfiyotlar kutmoqda: qadimiy Termiz va Axsikent, Boysun va Sarmishsoy, Toshkent mahallalari, Ko‘hitang, Chilpiq, Qadimgi Xorazm qal’alari, tog‘ va cho‘l landshaftlari jahon sayyohlik xaritasida yangi diqqatga sazovor joylarga aylanishi mumkin.
Bugungi kunda asosiy vazifa nafaqat ushbu merosni asrab-avaylash, balki uni tushunarli, hammabop va talabgir qilishdan iborat. Zero, merosning haqiqiy qiymati u odamlarni ilhomlantirganda, birlashtirganida va hududlarni rivojlantirishga hissa qo‘shganida namoyon bo‘ladi.
O‘zbekiston haqiqatan ham o‘zini ham, dunyoni ham hayratga soladigan narsalarga ega.
Manbalar:
• UNESCO World Heritage Centre. Uzbekistan: Properties inscribed on the World Heritage List and Tentative List (актуально на июль 2026 года).
• UNESCO Intangible Cultural Heritage. Uzbekistan: Listing of ICH and Register — 18 elements inscribed.
• UNESCO Intangible Cultural Heritage. Files 2026 under process.
